PDKS nedir? Giriş-çıkış verisinden bordroya giden yol

Personel devam kontrol sisteminin ne olduğu, cihazdan gelen ham kaydın nasıl puantaja dönüştüğü ve bu yolda en çok nerede hata yapıldığı.

OneSoft Yazılım · · 8 dakika okuma

Kısa cevap

PDKS (personel devam kontrol sistemi), çalışanların işyerine giriş ve çıkış kayıtlarını toplayan sistemdir. Tek başına bir puantaj değildir: cihazdan gelen ham okutma kayıtları, vardiya planı, izin ve rapor bilgileri ile işletmenin çalışma kurallarıyla birleştiğinde puantaja dönüşür. Puantaj da kontrol ve onaydan sonra bordroya girdi olur. Zincirin her halkasında tipik hata kaynakları vardır; en sık görüleni unutulan çıkış okutmasıdır.

PDKS ile puantaj aynı şey değil

PDKS, giriş-çıkış hareketini kaydeder: kim, ne zaman, hangi noktadan geçti. Puantaj ise bu hareketlerin anlamlandırılmış hâlidir: o gün kaç saat çalışıldı, geç kalındı mı, fazla mesai oluştu mu, gün izinli mi devamsız mı sayılacak.

Aradaki farkı görmezden gelmek, “cihaz taktık ama ay sonu hâlâ Excel’de hesaplıyoruz” tablosunu doğurur. Cihaz veriyi üretir; kuralları uygulayan ve sonucu bordroya hazırlayan katman ayrıdır.

  • PDKS: ham okutma kayıtları (tarih, saat, personel, nokta)
  • Vardiya planı: kimin hangi gün hangi vardiyada olduğu
  • İzin, rapor ve devamsızlık kayıtları
  • Çalışma kuralları: tolerans, mola, fazla mesai, hafta tatili, resmî tatil
  • Puantaj: yukarıdakilerin birleşiminden çıkan günlük ve aylık sonuç

Cihaz verisi pratikte nasıl alınır?

Sahada üç yöntem yaygın. Hangisinin uygun olduğu, cihazın sunduğu erişim biçimine ve işletmenin altyapısına göre değişir.

  1. 1

    Yerel ağdan çekme

    Cihaz işletmenin ağında durur; aynı ağdaki bir bilgisayar kayıtları belirli aralıklarla okuyup merkeze gönderir. En yaygın ve en güvenilir yöntemdir. Zayıf noktası, o bilgisayarın sürekli açık kalma zorunluluğudur; cihazın ağ adresi değişirse veya güvenlik duvarı araya girerse akış durur.

  2. 2

    Cihazın kendisinin göndermesi

    Kurulumu en kolay yöntemdir. İnternet kesintisinde kayıt birikir, her cihaz modeli bu özelliği sunmaz; bu yüzden model bağımlılığı vardır.

  3. 3

    Dosyayla elle aktarma

    Küçük işletmelerde hâlâ kullanılır. Gecikme ve unutma riski yüksektir; kayıtlar mükerrer ya da eksik aktarılabilir.

Yöntem ne olursa olsun üç sorun sık tekrarlar: cihaz saatinin kayması (birkaç dakika bile geç giriş hesabını bozar), cihaz hafızası dolduğunda eski kayıtların silinmesi ve personelin cihazdaki numarasının İK kaydıyla eşleşmemesi. Sonuncusunda kayıt alınır ama kimsenin üzerine yazılmaz.

İşletmeden işletmeye en çok değişen kurallar

Puantajın “tek doğrusu” yoktur; kanunun çizdiği sınırlar içinde her işletmenin kendi uygulaması vardır. Bir PDKS kurulumunda en çok zaman alan iş, cihazın bağlanması değil bu kuralların netleştirilmesidir.

  • Geç giriş ve erken çıkış toleransı: kaç dakika affediliyor?
  • Mola düşümü: öğle arası sabit mi düşülüyor, okutmaya göre mi hesaplanıyor?
  • Fazla mesainin başlangıcı: kanuni ölçü haftalık 45 saatin aşılmasıdır, ancak birçok işletme günlük hedefin aşılmasını esas alır. İkisi farklı sonuç verir.
  • Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma farklı bir kalemdir (aşağıya bakınız); puantajda en çok karıştırılan ayrım budur.
  • Eksik mesainin karşılığı: ücretten mi düşülüyor, izinden mi mahsup ediliyor, telafi mi ettiriliyor?
  • Hafta tatili ve cumartesi: tam gün, yarım gün ya da tatil olarak hangisi sayılıyor?
  • Resmî ve dinî bayramlarda çalışmanın ücretlendirilmesi, arefe günleri
  • Ay hesabının 30 gün tabanına mı, takvim gününe mi dayandığı

Kanunun çizdiği sınırlar

İşletmenin kendi kuralları, 4857 sayılı İş Kanunu’nun sınırları içinde kalmak zorundadır. Puantaj kurulumunda en çok karşılaşılan üç madde şunlardır:

  • Haftalık çalışma süresi genel olarak en çok 45 saattir; taraflar anlaşırsa bu süre günde 11 saati aşmamak kaydıyla haftanın günlerine farklı dağıtılabilir ve iki aylık denkleştirme uygulanabilir (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar). (md. 63)
  • Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır; her saati normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. İşçinin onayı gerekir ve toplamı yılda 270 saati aşamaz. Denkleştirme uygulanan hâllerde bazı haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. (md. 41)
  • Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma”dır; her saati normal saat ücretinin %25 fazlasıyla ödenir. Haftalık 40 saat çalışan bir işyerinde 42. saat fazla mesai değil, fazla sürelerle çalışmadır. (md. 41)
  • Çalışma hayatında “gece”, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar geçen ve en fazla 11 saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla bu sürenin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. (md. 69)

Buradaki maddeler bilgilendirme amaçlıdır ve kanunun ilgili hükümlerinden özetlenmiştir. Kendi uygulamanızı kurarken mali müşavirinize ve hukuk danışmanınıza doğrulatın; sektörünüze özel düzenlemeler bulunabilir.

Eksik ve çelişkili kayıtlar nereden çıkar?

Aşağıdakiler sahada en sık karşılaşılan durumlardır. Bunlardan unutulan çıkış okutması açık ara başta gelir; diğerleri işletmenin çalışma düzenine göre yer değiştirir. Bir PDKS kurulumunun başarısı, büyük ölçüde bu durumların nasıl ele alındığıyla belirlenir.

  • Unutulan çıkış okutması: tek kayıtla gün yorumlanamaz; kural tanımlanmazsa gün ya eksik ya da sıfır çalışma olarak düşer
  • İznin sonradan girilmesi: gün önce “gelmedi” görünür, kayıt girilince düzeltilir. Raporlu günün yanlış izin türüyle (örneğin yıllık izin olarak) girilmesi de bu gruptadır
  • Lokasyon dışı çalışma: saha görevi, dış toplantı veya eğitim günlerinde okutma olmaz; kural tanımlanmazsa devamsızlık sanılır
  • Çift okutma: birkaç saniye arayla iki kayıt oluşur, ayıklanmazsa giriş-çıkış çiftleri kayar
  • Cihaz saatinin yanlış olması: birkaç dakikalık kayma bile tolerans sınırındaki girişleri geç gösterir
  • Gün içinde birden çok giriş-çıkış: yalnız ilk ve son okutmaya bakılırsa aradaki çıkış görünmez, süre olduğundan fazla hesaplanır

Bu sıralama ölçülmüş bir istatistik değil, saha izlenimidir. Hangi durumun sizde öne çıktığını, sistemin işaretlediği eksik kayıtların dağılımına bakarak görebilirsiniz.

Gece vardiyası ve bölünmüş vardiya: en çok karıştırılan konu

Gece yarısını geçen bir mesai iki takvim gününe bölünür ve her parça ayrı gün gibi değerlendirilirse, ortaya iki ayrı “eksik gün” çıkar. Sorun saatlerin bölünmesi değil, bölündükten sonra iki günün de yarım görünmesidir.

Yaygın uygulama, mesaiyi başladığı iş gününe bağlamaktır; işletme bunu bir gün kesim saatiyle tanımlar: sabah belirlenen saatten önceki okutmalar önceki iş gününe sayılır. Tek geçerli yöntem bu değildir, ancak hangi yöntem seçilirse seçilsin kuralın yazılı ve tutarlı olması gerekir.

Günün bağlanması ile ücretin hesaplanması ayrı konulardır. Mesai başladığı güne yazılsa bile, gece yarısından sonra hafta tatiline ya da resmî tatile denk gelen saatlerin ücretlendirmesi ayrıca değerlendirilmelidir; bu noktayı mali müşavirinizle netleştirin.

Bölünmüş vardiyada ilk ve son okutmaya bakmak, aradaki boşluğu çalışma saymak anlamına gelir. Giriş-çıkış çiftleri ayrı ayrı toplanmalıdır.

Kanundaki günlük 11 saat sınırı nedeniyle 24 saati aşan nöbet uygulamaları genellikle kendine özgü düzenlemesi olan sektörlerde görülür. Bu tür uygulamalarda süre tek iş gününe bağlanır ama birden çok günün hedefini karşılayabilir; hafta tatili ve dinlenme süreleri ayrıca değerlendirilir. Bu başlıkta sektörel düzenlemeler farklılık gösterdiği için uygulamanızı danışmanınızla birlikte kurgulayın.

Bordroya aktarımda en sık yaşanan tutarsızlıklar

Bu kalemlerin ortak kök nedeni aynıdır: puantaj ile bordronun ayrı yerlerde tutulup aradaki aktarımın elle yapılması. Aktarım elle yapıldığı sürece hata kaçınılmazdır; mesele hatayı tamamen yok etmek değil, oluştuğu anda görünür kılmaktır.

  • İzin türünün yanlış girilmesi: raporlu gün yıllık izin olarak işlenirse hem rapor kesintisi yapılmaz hem yıllık izin hakkı boşuna düşer
  • Ay içinde işe giren veya ayrılan personelde orantılı (kıst) hesap hatası
  • 30 gün tabanı ile takvim günü karışıklığı: şubat ve 31 çeken aylarda fark büyür
  • Resmî tatilde çalışmanın ilave ücretinin atlanması
  • Puantaj kapandıktan sonra yapılan geriye dönük düzeltmelerin bordroya yansımaması
  • Fazla mesainin onaysız işlenmesi veya iki kez sayılması
  • Avans ve kesintilerin bordro dışında takip edilmesi
  • Ayrılan personelin hesaplamalarda kalmaya devam etmesi

Biyometrik veri mi, kart mı?

Parmak izi ve yüz verisi, kişisel verilerin korunması mevzuatında özel nitelikli kişisel veri sayılır; kart ve şifre bu kategoriye girmez. Özel nitelikli veri işlemek aydınlatma, işleme şartı ve ek güvenlik tedbirleri gibi ağırlaştırılmış yükümlülükler doğurur.

Sahada biyometrik yöntemlerin tercih edilme nedeni genellikle “arkadaşı yerine okutma” sorunudur. Buna karşılık, amacın yalnızca giriş-çıkış takibi olduğu ve daha az müdahaleci bir yöntemin (kart gibi) yeterli olduğu durumlarda ölçülülük ilkesi gündeme gelir. İş ilişkisinde çalışanın açık rızasının ne ölçüde özgür iradeye dayandığı da tartışmalı bir başlıktır; bu nedenle rıza vermeyen çalışana alternatif bir yöntem sunulması önerilen bir yaklaşımdır.

Bu bölüm genel bilgi niteliğindedir, hukuki görüş değildir. Biyometrik veriyle ilgili yükümlülükler mevzuat değişiklikleri ve kurul kararlarıyla güncellenmektedir; uygulamaya geçmeden önce mutlaka hukuk danışmanınıza doğrulatın.

Kurulumda nelere dikkat edilmeli?

  1. 1

    Önce kuralları yazın

    Tolerans, mola, fazla mesai başlangıcı, hafta tatili ve gün kesim saati yazılı hâle gelmeden hiçbir sistem doğru hesaplayamaz.

  2. 2

    Personel eşleşmesini doğrulayın

    Cihazdaki numara ile İK kaydındaki numara birebir eşleşmeli; işe giren ve ayrılanlarda bu eşleşme güncellenmeli.

  3. 3

    Cihaz saatini ve veri akışını izleyin

    Saat kayması ve kopan akış sessizce ilerler. Gün sonunda veri gelmediğini haber veren bir kontrol olmalı.

  4. 4

    İstisnaları akışa alın

    Saha görevi, eğitim, izin ve telafi gibi durumlar için kayıt yolu tanımlanmazsa her ay elle düzeltme yapılır.

  5. 5

    Onay adımını atlamayın

    Puantaj, bordroya gitmeden önce yetkili tarafından kontrol edilip onaylanmalı; geriye dönük değişiklikler iz bırakmalı.

Sık sorulan sorular

PDKS nedir, açılımı nedir?

PDKS, personel devam kontrol sistemi demektir. Çalışanların işyerine giriş ve çıkış kayıtlarını toplayan sistemdir. Kart, şifre, parmak izi veya yüz tanıma gibi yöntemlerle çalışabilir.

PDKS ile puantaj arasındaki fark nedir?

PDKS ham giriş-çıkış kaydını üretir. Puantaj ise bu kaydın vardiya planı, izin ve çalışma kurallarıyla birleştirilmiş, “bu personel bu ay kaç gün ve kaç saat çalıştı” sorusunu yanıtlayan sonucudur. PDKS cihazı olan birçok işletme puantajı hâlâ elle hazırlar.

Fazla mesai ne zaman başlar?

4857 sayılı İş Kanunu’na göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve her saati normal ücretin %50 fazlasıyla ödenir; işçinin onayı gerekir, toplamı yılda 270 saati aşamaz. Denkleştirme uygulanan dönemlerde, dönem içindeki haftalık ortalama 45 saati aşmadıkça bazı haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ödenir. Birçok işletme ayrıca günlük hedefi esas alan kendi iç kuralını uygular; bu iç kural kanuni sınırların yerine geçmez.

Gece vardiyası puantajda hangi güne yazılır?

Gece yarısını geçen mesai iki takvim gününe bölünür ve her parça ayrı gün sayılırsa iki eksik gün gibi görünür. Yaygın uygulama, mesaiyi başladığı iş gününe bağlamaktır; bunun için bir gün kesim saati tanımlanır: o saatten önceki okutmalar önceki iş gününe sayılır. Tek geçerli yöntem bu değildir, önemli olan kuralın yazılı ve tutarlı olmasıdır. Günün bağlanması ile ücret hesabı ayrı konulardır; tatile taşan saatlerin ücretlendirmesini mali müşavirinize danışın. Ayrıca kanuna göre gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla istisna uygulanabilir.

Çalışan çıkış okutmayı unutursa ne olur?

Sahada en sık görülen eksik kayıt nedeni budur. Tek okutmayla gün hesaplanamaz; bu yüzden sistemde “eksik kayıt” olarak işaretlenip yetkilinin düzeltmesine düşmesi gerekir. Kural tanımlanmazsa gün ya devamsızlık ya da sıfır saat olarak bordroya gider.

Parmak izi almak zorunlu mu?

Hayır; kanunda PDKS için parmak izi veya yüz tanıma kullanma zorunluluğu yoktur. Kart ve şifre gibi yöntemler de kullanılabilir. Biyometrik yöntem tercih edilirse, bu veriler özel nitelikli kişisel veri sayıldığı için aydınlatma, işleme şartı ve ek güvenlik tedbirleri gibi yükümlülükler gündeme gelir. Uygulamaya geçmeden önce hukuk danışmanınıza doğrulatın.

Mevcut PDKS cihazımızı değiştirmemiz gerekir mi?

Çoğu durumda gerekmez; cihazın kayıtlarına ağ üzerinden ya da dosya aktarımıyla erişilebiliyor olması yeterlidir. Erişim biçimi cihaz modeline göre değiştiği için bu, kurulumdan önce kontrol edilmesi gereken bir noktadır.

Cihazınız var ama puantajı hâlâ elle mi hazırlıyorsunuz?

Mevcut cihazınızın verisinin sisteme nasıl bağlanabileceğini ve çalışma kurallarınızın nasıl tanımlanacağını birlikte değerlendirelim.