Akaryakıt istasyonunda kâr marjı; KDV hariç satış fiyatından KDV hariç alış maliyeti çıkarılarak litre başına bulunur. Bu tutar satılan litreyle çarpılır, dönemin prim ve iskontoları eklenir, stok farkının parasal etkisi düşülür. Çıkan dönem brüt kârı KDV hariç net satışa bölünerek yüzde kâr marjı hesaplanır. Zam ve indirim dönemlerinde tanktaki stokun yarattığı geçici kazanç veya kayıp ayrıca izlenmelidir.
Kâr marjını oluşturan kalemler
Pompadaki satış fiyatı ile dağıtıcıdan alış fiyatı arasındaki fark, kâr marjının yalnızca başlangıç noktasıdır. İstasyonun bir dönemde gerçekte ne kazandığını görmek için aşağıdaki kalemlerin aynı dönem için birlikte ele alınması gerekir.
- Satış fiyatı: Ürün bazında, KDV hariç ortalama satış fiyatı.
- Alış maliyeti: Dağıtıcı faturasındaki KDV hariç birim maliyet.
- Prim ve iskontolar: Hacim, hedef veya kampanya bazlı olarak faturaya ya da dönem sonuna yansıyan tutarlar.
- Fiyat değişikliği etkisi: Zam veya indirim anında tankta bulunan stokun eski maliyetle yeni fiyattan satılması.
- Stok farkı: Teorik stok ile fiili tank stoku arasındaki farkın parasal karşılığı.
- Satışa bağlı giderler: Kart komisyonu gibi doğrudan satışa bağlı maliyetler.
Akaryakıt fiyatının içinde vergi ve yasal paylar bulunur. Satış ve alış tarafı her zaman aynı esasla (ör. ikisi de KDV hariç) karşılaştırılmalıdır; biri KDV dahil, diğeri hariç alınırsa marj olduğundan çok yüksek görünür.
Formüller
Formüller her ürün için ayrı uygulanmalıdır. Motorin, benzin ve LPG’nin alış maliyeti, satış hacmi ve marjı farklıdır; hepsini tek ortalamada toplamak hangi ürünün kâr bıraktığını gizler. Market satışları da akaryakıt marjıyla karıştırılmadan ayrı hesaplanmalıdır.
Litre başına brüt marj = KDV hariç satış fiyatı − KDV hariç alış maliyeti
Satış marjı = Satılan litre × Litre başına brüt marj
Dönem brüt kârı = Satış marjı + Prim ve iskontolar − Stok farkı etkisi
Kâr marjı (%) = Dönem brüt kârı ÷ KDV hariç net satış × 100
Adım adım hesap
- 1
Dönemi sabitleyin
Hesabın başlangıç ve bitiş tarihini belirleyin. Satış, alış, prim ve tank ölçümü aynı döneme ait olmalıdır.
- 2
Ürün bazında satılan litreyi alın
Otomasyon veya vardiya kapanış raporlarından her ürün için satılan litreyi toplayın. Test satışları ve iadeler düşülmüş olmalıdır.
- 3
KDV hariç ortalama satış fiyatını ve alış maliyetini bulun
Dönem içinde fiyat değiştiyse tek fiyat yerine ağırlıklı ortalama kullanın: toplam KDV hariç satış tutarı ÷ satılan litre.
- 4
Prim ve iskontoları döneme eşleyin
Hangi primin hangi satış dönemine ait olduğunu belirleyin. Sonradan gelen bir prim, ait olduğu döneme yazılmazsa iki dönemin marjı da yanlış görünür.
- 5
Stok farkının etkisini düşün
Teorik kapanış stoku ile fiili tank stoku arasındaki litre farkını birim maliyetle çarpın ve dönem kârından düşün.
- 6
Yüzde marjı hesaplayın ve karşılaştırın
Dönem brüt kârını KDV hariç net satışa bölün. Sonucu önceki dönemlerle ve varsa diğer istasyonlarla karşılaştırın.
Örnek hesap
Aşağıdaki tablo tek ürün (motorin) ve bir aylık dönem için hesabın mantığını gösterir.
| Kalem | Hesap | Tutar |
|---|---|---|
| Satılan litre | Otomasyon / vardiya raporları | 100.000 L |
| KDV hariç ortalama satış fiyatı | — | 41,50 TL/L |
| KDV hariç alış maliyeti | — | 40,00 TL/L |
| Litre başına brüt marj | 41,50 − 40,00 | 1,50 TL/L |
| Satış marjı | 100.000 × 1,50 | 150.000 TL |
| Dönem primi ve iskontolar | Dağıtıcı bildirimi | +20.000 TL |
| Stok farkı etkisi | −300 L × 40,00 | −12.000 TL |
| Dönem brüt kârı | 150.000 + 20.000 − 12.000 | 158.000 TL |
| KDV hariç net satış | 100.000 × 41,50 | 4.150.000 TL |
| Kâr marjı | 158.000 ÷ 4.150.000 × 100 | %3,81 |
Rakamlar yalnızca hesabın mantığını göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir; güncel akaryakıt fiyatlarını veya gerçek bayi marjlarını yansıtmaz.
Zam ve indirim kâr marjını nasıl etkiler?
Fiyat değiştiği anda tankta eski maliyetle alınmış ürün bulunur. Örneğin tankta 40,00 TL/L maliyetle alınmış 10.000 litre motorin varken zam gelsin: yeni alış maliyeti 41,00 TL/L, yeni KDV hariç satış fiyatı 42,50 TL/L olsun.
Tanktaki eski stok satılırken litre başına marj 42,50 − 40,00 = 2,50 TL görünür. Oysa yeni maliyete göre olağan marj 42,50 − 41,00 = 1,50 TL’dir. Aradaki 1,00 TL × 10.000 L = 10.000 TL, işletmenin satış başarısından değil fiyat değişikliğinden doğan geçici bir stok kazancıdır. İndirimde aynı etki ters yönde, kayıp olarak çalışır.
Bu tutar olağan marjdan ayrı izlenmezse zam yapılan ay “çok kârlı”, indirim yapılan ay “zararlı” görünür ve yanlış kararlar alınır.
Hesabın tutmamasına yol açan sık hatalar
- Satış fiyatını KDV dahil, alış maliyetini KDV hariç almak
- Primleri ait oldukları dönem yerine tahsil edildikleri döneme yazmak
- Stok farkını hesaba katmadan yalnızca fiyat farkına bakmak
- Sıcaklık düzeltmeli litre ile brüt litreyi aynı hesapta karıştırmak
- Fiyat değişikliğinden doğan stok etkisini olağan marj sanmak
- Motorin, benzin, LPG ve market satışlarını tek ortalamada toplamak
Yönetici hangi kırılımları izlemeli?
- Ürün bazında litre başına marj ve yüzde marj
- Gün ve vardiya bazında satış hacmi
- Dönem primi ile beklenen prim arasındaki fark
- Stok farkının litre ve parasal karşılığı
- Fiyat değişikliği etkisi, olağan marjdan ayrı
- Birden fazla istasyon varsa istasyonlar arası karşılaştırma
Sık sorulan sorular
Akaryakıt istasyonunda kâr marjı nasıl hesaplanır?
KDV hariç satış fiyatından KDV hariç alış maliyeti çıkarılarak litre başına brüt marj bulunur. Bu tutar satılan litreyle çarpılır, dönemin prim ve iskontoları eklenir, stok farkının parasal etkisi düşülür. Sonuç KDV hariç net satışa bölünerek yüzde marj hesaplanır.
Litre başına kâr ile kâr marjı aynı şey mi?
Hayır. Litre başına kâr TL/L cinsinden bir tutardır ve satış fiyatı ile alış maliyeti arasındaki farkı gösterir. Kâr marjı ise dönem brüt kârının net satışa oranıdır ve yüzde olarak ifade edilir.
Prim ve iskontolar kâr marjına dahil edilmeli mi?
Evet. Dağıtıcıdan gelen hacim, hedef veya kampanya primleri istasyonun gerçek kazancının parçasıdır. Ancak ait oldukları satış dönemine yazılmalı ve beklenen tutarla karşılaştırılarak doğrulanmalıdır.
Zam yapılan ay kâr neden yüksek görünür?
Zamdan önce düşük maliyetle alınmış tank stoku yeni ve yüksek fiyattan satılır. Bu, olağan marjın üzerinde geçici bir stok kazancı yaratır. İndirimde tersi olur. Doğru yorum için bu etki olağan marjdan ayrı izlenmelidir.
Stok farkı kâr marjını nasıl etkiler?
Teorik stok ile fiili tank stoku arasındaki eksik litre, satılmamış ama maliyeti ödenmiş üründür. Eksik litrenin birim maliyetle çarpımı dönem kârından düşülür; düşülmezse marj olduğundan yüksek görünür.
Kâr marjınızı her ay Excel’de mi hesaplıyorsunuz?
OneSoft; satış, alış, prim ve stok verisini aynı dönem için bir araya getirip marjı ürün, dönem ve istasyon bazında görünür kılar.